Ubezwłasnowolnienie i jego konsekwencje

Moje ostatnie doświadczenia uświadomiły mi ogrom problemów, z którymi niektórzy muszą zmierzyć się w swoim codziennym życiu. Gdy osoba najbliższa choruje, piętrzą się nie tylko ilość spraw do załatwienia, ale także kwestie natury prawnej. Czasem niezbędne staje się nawet pozbawienie chorego możliwości podejmowania decyzji w sprawach go dotyczących, a więc ubezwłasnowolnienie. Jest to możliwe jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Kiedy można to zrobić i kto jest do tego upoważniony?

Zdolność do czynności prawnych

Tematyki ubezwłasnowolnienia nie sposób rozpocząć z pominięciem definicji zdolności do czynności prawnych. Zdolność ta oznacza możliwość podejmowania czynności prawnych we własnym imieniu i za pomocą własnego działania. Przykładowo, jej przejawem jest np. zawarcie umowy sprzedaży. 

Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą ukończenia 18 roku życia (art. 11 KC). Nie jest ona zależna od faktycznej możliwości dokonywania czynności prawnych, gdyż nawet osoba znajdująca się w śpiączce ma nadal pełną zdolność do czynności prawnych, mimo że nie może faktycznie żadnej czynności prawnej dokonać.

Jak wskazuje się w doktrynie, funkcją zdolności do czynności prawnych jest możliwość decydowania o sobie w stosunkach cywilnoprawnych. Czasem, z uwagi na stan zdrowia osoby najbliższej, konieczne staje się pozbawienie jej tej możliwości, czyli ubezwłasnowolnienie.

Właściwość sądu i uprawnieni do złożenia wniosku

Wniosek o ubezwłasnowolnienie należy złożyć do sądu okręgowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona, a w braku miejsca zamieszkania, ze względu na miejsce jej pobytu. Sąd rozpoznaje sprawę w składzie trzech sędziów zawodowych, a postępowanie odbywa się w trybie nieprocesowym, na podstawie art. 544-560 KPC, z udziałem prokuratora (art. 546 § 2 KPC).

Zgodnie z art. 545 § 1 KPC, wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć:

    1. małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie;
    2. jej przedstawiciel ustawowy;
    3. jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo (chyba, że osoba ta ma przedstawiciela ustawowego).

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zostać złożony także przez osobę, która ma zostać ubezwłasnowolniona (tak: SN w uchwale z dnia 28 września 2016 r., sygn. akt: III CZP 38/16), prokuratora (art. 7 KPC), Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka.

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Ubezwłasnowolnić całkowicie można osobę, która ukończyła 13 lat, o ile wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem (art. 13 § 1 KC). Przykładowo, dotyczyć to może także pijaństwa i narkomanii. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie sąd ustanawia opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych (art. 12 KC).

W związku z powyższym, ubezwłasnowolnić całkowicie można jedynie taką osobę, która nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem w sensie niemożności dokonywania świadomych i swobodnych czynności prawnych, nie ma świadomego kontaktu z otoczeniem, możliwości intelektualnej oceny swojej sytuacji i zachowania, ani wywołanych nimi następstw (tak: SN w postanowieniach z dnia 17 maja 2013 r., syn. akt: I CSK 122/13 oraz z dnia 6 września 2017 r., sygn. akt: I CSK 331/17).

Niemniej, samo stwierdzenie np. choroby psychicznej nie jest wystarczające do orzeczenia przez sąd ubezwłasnowolnienia całkowitego (tak: SN w postanowieniu z dnia 6 września 2017 r., sygn. akt: I CSK 331/17).

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Ubezwłasnowolnić częściowo można osobę, która ukończyła 18 lat. Może to nastąpić z powodu jej choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw (art. 16 § 1 KC). Nie ma tutaj znaczenia przyczyna choroby psychicznej lub innych zaburzeń, a więc może być nią nawet zażywanie leków. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo sąd ustanawia kuratelę (art. 16 § 2 KC).

Samo uzależnienie od alkoholu lub narkotyków nie jest wystarczającą przesłanką do orzeczenia ubezwłasnowolnienia częściowego, chyba że biegły lekarz sądowy stwierdzi, że uzależnienie ma postać zaburzenia psychicznego (tak: SN w postanowieniu z dnia 18 maja 1972 r., sygn. akt: II CR 138/72).

Niemniej, przesłanki medyczne, a więc istnienie choroby psychicznej lub innych zaburzeń, występują w tym przypadku w mniejszym natężeniu, niż w przypadku orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu całkowitym. Oznacza to, że osoba, która ma zostać ubezwłasnowolniona częściowo może kierować swoim postępowaniem, ale jedynie potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw. Chodzi tutaj o realną potrzebę pomocy i, co oczywiste, interes osoby ubezwłasnowolnionej.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo traci pełną zdolność do czynności prawnych i zyskuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych (art. 15 KC).

Uchylenie lub zmiana ubezwłasnowolnienia

Sąd uchyla ubezwłasnowolnienie, gdy ustają przyczyny, dla których je orzeczono (art. 559 KPC). Może to nastąpić na wniosek lub z urzędu, przy czym wyłącznie na wniosek sąd rozpatruje sprawę o zmianę ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe (art. 559 § 2 KPC).

Ponadto, w razie poprawy stanu psychicznego chorego, sąd może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia się stanu zdrowia chorego – ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite (art. 559 § 2 KPC). Wniosek o uchylenie albo zmianę ubezwłasnowolnienia może złożyć także sam ubezwłasnowolniony (art. 559 § 3 KPC).

Kara grzywny

Należy pamiętać. że osoba, która złoży wniosek o ubezwłasnowolnienie osoby najbliższej w złej wierze (np. żeby w jej imieniu podejmować decyzje dla dobra swojego, a nie dla dobra osoby ubezwłasnowolnionej) lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny (art. 545 § 4 KPC).

Do zobaczenia za tydzień!

Może Ci się również spodobać:

Subskrybuj
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Informacje zwrotne
Pokaż wszystkie komentarze